Campagnespekkers

Freddy Heineken betaalde ooit een advertentie voor de VVD. En Frits Philips steunde de ouderenpartij. Het waren incidenten in de geschiedenis van de partijsponsoring. In de aanloop naar de verkiezingen lijkt het er echter op dat sponsoring oprukt. Christenunie, VVD en Leefbaar Nederland ontvangen euro’s van ondernemers. En ook D66 en CDA staan er voor open, hoewel donoren nog niet staan te dringen. De PvdA is plots mordicus tegen, samen met klein links. Maar zelfs bij de socialisten is de afkeer niet zo groot als ze lijkt. De PvdA streek jarenlang welwillend 85.000 gulden (ruim 38.500 euro) op van verzekeraar Reaal. En zelfs vanuit het wetenschappelijk bureau van Groen Links klonk al een voorzichtig geluid voor externe financiering, bijvoorbeeld door milieuclubs.

Pissig

De VVD bracht de bal rond partijsponsoring aan het rollen. Twee jaar geleden kondigde voorzitter Bas Eenhoorn aan dat de partij vanwege het teruglopende ledental op zoek moest naar externe financiers. De wet Subsidiëring politieke partijen kent nauwelijks obstakels. Een wijziging van die wet veranderde weinig. Toegevoegd werd een bepaling dat giften boven 10.000 gulden (ruim 4.500 euro) openbaar gemaakt moeten worden. Volgens de Amsterdamse jurist Remco Nehmelman is deze bepaling “volstrekt onvoldoende om een volwaardige transparantie van partijfinancieringsmiddelen te garanderen”. Terwijl een dergelijke doorzichtigheid voor het goed functioneren van een democratie volgens hem wel noodzakelijk is.

Dat de wet lacunes bevat, blijkt bij het opstomen van de nieuwe partij Leefbaar Nederland (LN). LN valt niet onder de bepalingen, omdat ze geen zetels in het parlement heeft. Daarom hoeft de partij haar sponsors niet openbaar te maken. Aan de andere kant krijgt de partij ook geen overheidssponsoring voor de campagne. Het ziet er daarom naar uit dat LN met private middelen de campagne moet financieren. Entrepreneur Willem van Kooten gaf reeds een klein startkapitaaltje.

Hoewel de voltallige Tweede Kamer in een motie eind januari een moreel beroep tot openbaarmaking van de financiers heeft gedaan, is het onwaarschijnlijk dat LN in een vroeg stadium met de billen bloot gaat. De dwarse houding is niet voor niets een unique selling proposition van LN. VVD-voorzitter Bas Eenhoorn zegt “pissig” te zijn over het feit dat LN geen duidelijkheid verschaft over sponsoring. “Doordat ze het in een stichting Vrienden stopt, weet je niet hoe het erin is gekomen.” Het ondergraaft Eenhoorns streven naar een breder draagvlak voor politieke sponsoring.

Waakvlam

Eenhoorns VVD werkt zelf met een sponsorcode en contracten. Elke sponsor moet het fiat van het partijbestuur afwachten. Als een sigarettenfabrikant zich aandient, vier weken voor een discussie over de Tabakswet, is volgens Eenhoorn de kans groot dat het bestuur niet akkoord gaat. “Maar we willen vooraf de tabaks- of seksindustrie niet uitsluiten. Wij houden niet zo van regeltjes.” Telecombedrijven en kabelaars vonden overigens al wel de weg naar de liberalen, terwijl de problematiek van deze bedrijven in het middelpunt van de politieke belangstelling stond.

Door haar conservatief-liberale profiel en de omzichtige aanpak weet de VVD het grootbedrijf aan te spreken. Voor het partijcongres van mei 2000, dat een internetthema meekreeg, tekenden Microsoft, kabelexploitant Casema en internetprovider Freeler van ING. Elk toucheerde 10.000 gulden (ruim 4.500 euro). Ook het kleine onbekende Exterre deed mee. Het bedrijf blijkt nu een eendagsvlieg die na de crash in internetland op de waakvlam is gezet. Eigenaar Jeroen Nas over de overwegingen van Exterre: “Wij bestonden toen net en waren onbekend. Die sponsoring was controversieel en leverde daardoor extra publiciteit op. Het was bovendien dé kans ons samen met een aantal bekende partijen te profileren. Voor de anderen was het belangrijk dat er zoveel mogelijk bedrijven mee zouden doen.”

De liberale partij wist voor het volgende congres in mei 2001 opnieuw klinkende namen te werven. Libertel, F. van Lanschot Bankiers en Mercedes – een glanzend rode bolide stond in het conferentie-oord - deden ditmaal een duit in het zakje.

Wenkbrauwen

Een volgend experiment van de VVD was het fund raisingdiner. Daarvan werden er zes gehouden die tienduizenden euro’s opleverden voor de campagnekas. Gasten konden tegen het tarief van een buitengewoon exclusief restaurant eten en ondertussen praten met VVD-coryfeeën, zoals Kamerleden en ministers. Eigenaar Erik de Zwart van Radio 538 greep zo’n bijeenkomst in Nijkerk aan om met minister Annemarie Jorritsma te babbelen over zenderfrequenties. Tweede-Kamerleden fronsten hun wenkbrauwen.

De VVD gaat onverschrokken door met gesponsord campagne voeren. Voorzitter Eenhoorn: “De komende tijd houden we tien tot twaalf grote avonden met goed eten en veel vermaak. De totale kosten van die campagneavonden bedragen ongeveer een half miljoen euro. Mijn target is ongeveer 150.000 euro sponsorgeld. We zijn over de helft."

Grootaandeelhouder

Ook de partij die hamert op normen en waarden, de Christenunie, is niet vies van sponsorgeld. Ze probeert de schijn van belangenverstrengeling te vermijden via een giftenmaximum van 5.000 gulden (2.250 euro). Ruim 50 bedrijven en organisaties schonken in totaal 27.000 gulden (12.250 euro). De Christenunie gebruikt de poen voor een vers pand en de automatisering van het Landelijk Bureau in Amersfoort.

Met name genoemde sponsors waren onder meer een grondbedrijf, een stierfokkerij, een meubelbedrijf en een projectontwikkelaar. En uit Urk kwam steun van partyservice Willem de Boer en Northseafood Holland. Directeur-grootaandeelhouder Johannes Schenk van Northseafood, een bedrijf met 160 medewerkers, gaf uit overtuiging. “Als grootaandeelhouder kan ik zo’n beslissing nemen. Hier op Urk kijken ze er niet van op, denk ik. Ik ben hier al raadslid voor de Christenunie. En onze klanten hoor je er niet over. Wij zijn een exporterend bedrijf. De klantenkring zit in het buitenland.”

Voorlopig heeft partijsponsoring in Nederland nog kruideniersproporties. Elders is het soms serious business. Blair, Kohl en Bush junior kwamen alle in problemen door gulle giften. Het verhaal rondom de oude Kohl is genoegzaam bekend. Blair had een akkefietje vanwege een donatie van Formule 1-baas Bernie Ecclestone. En George W. Bush zit nu behoorlijk in zijn maag met Enron, het gammele energiebedrijf dat de campagnekas spekte. Hij schoof de schuld in zijn eerste State of the Union-toespraak op de accountants. Lekker makkelijk. In de Verenigde Staten voelt het bedrijfsleven zich bijna

moreel verplicht om het chequeboek voor een campagne te trekken. Zelfs Nederlandse bedrijven als Philips, Reed Elsevier en Aegon doen daaraan mee.

In de VS is de gedachte dat je voor een sponsorbedrag niets terug hoeft te doen, al losgelaten. Hoewel niemand ooit nadrukkelijk verband legt tussen campagnegeld en politieke beslissingen, worden fundraisers wel degelijk beloond. Een voorbeeld is ondernemer Clifford Sobel (onder meer telecombedrijf Net2Phone), de nieuwe Amerikaanse ambassadeur in Nederland. In de States is het de normaalste zaak van de wereld dat hij, als tegenprestatie, deze post van de president kreeg. Van hem wordt verwacht dat hij de Amerikaanse zakelijke belangen in Europa behartigt. Steve Weiss van het Amerikaanse Center for Responsive Politics: “Het is al decennia een gewoonte onder presidenten dat sponsors worden beloond met ambassadeurschappen. Als het gaat om iemand als Sobel kun je niet ontkennen dat hij een grote sponsor en fondsenwerver is geweest.”

Frits Philips

Het is de vraag hoe lang het duurt voor ondernemers in Nederland hun invloed doen gelden. Waarschijnlijk is dat het best te realiseren via een hele nieuwe partij. In Italië ‘kocht’ mediatycoon Silvio Berlusconi de huls Forza Italia zodat hij politieke invloed zou kunnen laten gelden.

Voor nieuwe partijen is sponsoring bijna een must, zeker omdat de overheid alleen partijen met Kamerzetels subsidieert. Het Algemene Ouderen Verbond (AOV) had in 1994 nooit zes zetels gehaald, zonder samenwerking met Frits Philips. Doordat de topindustrieel duizenden guldens schonk en zijn naam aan de partij verbond, kon het AOV een vliegende start maken, gevolgd overigens door een harde landing.

Doelgroeppartij

Een Nederlandse industrieel die een huls zoekt, kan wellicht zijn heil zoeken bij de Nieuwe Midden Partij (NMP) van Martin Dessing. Voor de komende parlementsverkiezingen is het werven van sponsors mislukt. Een gedesillusioneerde Dessing eind januari: “We hebben besloten niet mee te doen. Wat heb je aan één of twee zeteltjes in de Tweede Kamer?” De NMP riep het midden- en kleinbedrijf op bankgaranties te stellen, leningen te verstrekken of gewoon gul te geven. Dit onder het motto “Steun ons moreel en financieel, want het gaat echt om úw Zaak. Uw steun is fiscaal aftrekbaar en het zal u zeker honderdvoudig voordeel opleveren”. Leden krijgen in ruil voor contributie een Hotelbon. Maar de NMP faalde en ziet deelname ook als overbodig, naast Leefbaar Nederland. Het midden- en kleinbedrijf loopt niet warm voor een doelgroeppartij.

Onpasselijk

Een andere onbekende nieuwkomer, de Republikeinse Moderne Partij (RMP), is eveneens naarstig op zoek naar geldschieters. Voorzitter Ben van Herwijnen verwelkomt iedere sponsor met open armen, hoewel hij niet verwacht dat koninklijke bedrijven zullen doneren. Zijn doel is bescheiden: de aanschaf van een pc en een webcam. Want de partij wil groot worden via de internetsite, die ooit 600 bezoekers op een dag mocht verwelkomen.

Een sponsor voor het drukwerk is reeds gevonden: Theo Roozendaal van MultiCopy in Alkmaar. De drukker meldde zich spontaan aan via de RMP-website. Van Herwijnen: “Dat was vlak na de aankondiging van de verloving van Alexander en Máxima vorig jaar. Daar werd hij onpasselijk van.”

Theo Roozendaal is dan ook een echte republikein. Hij werd nog voordat hij tien jaar werd, opgevoed door paters uit de Congo. Vanaf dat moment is hij altijd mordicus tegen dictators en monarchieën geweest. Het lid van het Republikeinse Genootschap sponsort de RMP uit idealisme. Met klanten mag hij graag discussiëren over zijn politieke ideeën. “Ze weten dat ik republikein ben. Een dochter van een klant van mij was kinderoppas bij prinses Christina. Als je dan hoort aan wat voor geheimhouding zo iemand gebonden is… Daar zakt mij de broek van af.” Hij wil zijn collega-ondernemers van MultiCopy niet tot last zijn. “Daarom heb ik op de site van de RMP, drukkerij Roozendaal laten zetten en niet MultiCopy Alkmaar.” Zijn idealen zijn Roozendaal bittere ernst. “Als ik de monarchie zou kunnen opheffen door mijn zaak te sluiten, zou ik er mee kappen.”

Tabel bij artikel:

Wat kost dat?

Sponsorbijdrage liberaal congres: 10.000 gulden

Dinertje bij de VVD: tussen 250 en 500 gulden

VVD-reversspeldje: 2,72 euro

VVD-vogel; 7,00 euro

Jaarbijdrage PvdA door Reaal: 85.000 gulden

Bijdrage voor de Christenunie: maximaal 5.000 gulden